Dezenformasyon haberlerini nasil belirleriz?

 NAZDAR ÇKL/ÇAMLICA KIZ LİSESİ (Derya SARI)

DEZENFORMASYON HABERLERİNİ NASIL BELİRLERİZ ?

Dezenformasyon, yanlış veya doğruluğu bulunmayan ve kasıtlı olarak yayılan bilgidir.

Hasmı rencide etmeyi, aşağılayıp küçük düşürmeyi amaçlayan karşı propaganda ile benzerlik taşır. Sahte belge, el yazısı, fotomontaj ve montaj filmler ile fabrikasyon istihbarat ve dedikoduların duyurulması gibi yöntemleri bulunur.

Sosyal alanda bireyleri ve toplumları yönlendirmek amacıyla, yanlış bilgi ve haber vermek için kullanılan en önemli araçlardan biridir.

Yanlış bilgi üretme ve yayma yoluyla yapılabileceği gibi mevcut bir bilgiyi kötü maksatla kullanma ve çarpıtarak verme yöntemi de uygulanabilir.

Geleneksel propaganda veya Büyük Yalan teknikleri toplumsal seviyede hissiyatı motive veya demotive etme amacı taşırken dezenformasyon, makul seviyede kitleleri kuşkuda bırakan çarpıtma bilgiler veya bu bilgilerin yanlış kasıtlı sonuçlara bağlanması yoluyla manipüle etme amacına hizmet eder.

Eğer hedef kitle bu tip kontrolden etkilenebilecekse uygulanan diğer bir teknik, gerçeklerin gizlenmesi veya sansürlemedir. Eğer bilgi alma kanaları tamamen kapatılmadan bırakılabilirse, bu kısıtlı bilgilerin dezenformasyon ile doldurulabilmesi ve hasmın kolayca ispatlanamaz birçok iddialar ile birlikte kuşkulu bir halde bırakılabilmesi mümkündür.

Bazı gerçek bilgileri ve gözlemleri bazı yanlış yorumlar ve yalanlarla karıştırmak veya bazı gerçek bilginin sadece bir kısmını vererek yanlış yorumlarla bilgiyi dağıtmak yaygın dezenformasyon taktiklerdendir.

DEZENFORMASYON VE MEDYA MANİPÜLASYONUNU ARAŞTIRMAK

Aralık 2019’da Nick Ciarelli isimli Twitter kullanıcısı, Michael Bloomberg’in başkanlık kampanyasını destekleyenlerin dansını gösterdiğini belirterek bir video paylaştı. Videoda görülen heyecansız kitle ile koreografi birleşince birdenbire videoya, çoğunluğu videoyla alay etmekten keyif alan insanlar olmak üzere, retweet ve beğeni yağdı. Video nihayetinde Twitter’da 5 milyondan fazla izlendi.Ciarelli’nin Twitter profilinde Bloomberg’in seçim kampanyasında çalışan bir stajyer olduğu yazıyordu. Sonraki tweetlerinde ise sözde Bloomberg kampanyası çalışanının, video için ayarlanan bütçeyi onayladığını gösteren e-posta yazışmasının ekran görüntüsü gibi kanıtlar vardı. Fakat Ciarelli’nin adıyla yaptığımız hızlı bir Google araması kendisinin, geçmişte mizahi videolar hazırlayan bir komedyen olduğunu gösteriyordu. Peki ya Bloomberg çalışanından gelen o e-posta? Gönderen kişi Ciarelli’nin sıklıkla bir araya geldiği komedyen partneri Brad Evans’tan başkası değildi. Nitekim bu bilgi de yalnızca bir Google araması uzaklığındaydı. Fakat paylaşımın ilk saatlerinde bazıları bu utanç verici videonun gerçekten de Bloomberg yapımı olduğunu düşünmüştü.

New York Times’ın önde gelen siyaset muhabirlerinden Maggie Haberman konuyla ilgili tweetinde Bloomberg’in daha önceki seçim kampanyaları üzerine yazıp çizen gazetecilerin, bu paylaşımın peşini hemen bırakmamalarının bir sebebi olduğunu yazdı: “Bu parodi videoyu hazırlayanlar, Bloomberg’in önceki kampanyalarına dair yazıp çizen gazetecilerin videonun parodi olduğunu neden hızla farkına varamadıklarını anlayamıyorlar.”

Bilgi birçok farklı şekil alabilir ve bu yeni dijital ortamda gazeteciler, söz konusu kendi deneyimleri dahi olsa, herhangi bir bilgi kaynağına çok fazla güven duyma noktasında dikkatli olmalılar.

Görünüşe göre Bloomberg’i ve Bloomberg’in seçim kampanyalarında izlediği tarzı bilen bazı gazeteciler, videonun gerçek olabileceğini düşündüler. Öte yandan, Bloomberg hakkında hiçbir fikri olmayan ama videoyu kaynağına göre değerlendirmeyi seçen gazeteciler doğru cevabı hemen bulabilirdi. Bu vakada mesele sadece videoyu paylaşan adamın ismini Google’da aratmaktan ibaretti.

Bu durum Bloomberg’i haberleştirme deneyimine sahip olmanın kötü olduğu anlamına gelmiyor. Buradaki mesele, bildiğimizi düşündüğümüz şeylerin zaman zaman bizi hatalı bir yola itiyor olması. Kimi zaman sahip olduğumuz bilgi ve edindiğimiz deneyim bir meseleyi ele alırken bizi yanlışa sürükleyebiliyor. Retweetler ve görüntülenme sayıları gibi dijital sinyaller ya da bunları manipüle etmeye yönelik sergilenen çabalar da bizi kandırabiliyor.
Bloomberg videosu örneğinden anlayabileceğimiz üzere yanıltıcı bilgiler içeren bir Twitter profili ya da dile getirilen bir iddiayı destekler gözüken sahte bir e-postanın ekran görüntüsü gibi sinyalleri yaratmak az bir çabayla mümkün. Bunlar da bir içeriğin viral hale gelmesine yardımcı olabiliyor. İçerik ne kadar fazla retweet ve beğeni toplarsa bu yanıltıcı sinyaller bazı insanları videonun gerçek olduğuna o kadar fazla inandırıyor.
Tabii ki bundan çok daha sinsi örnekler var. Ciarelli’nin aksine, insanları yanıltmaya yönelik bilgi operasyonları yürütenler ve dezenformasyon kampanyalarının arkasındakiler dalaverelerini nadiren açık ediyorlar. Öte yandan ele aldığımız bu vaka, nitelik ve güvene dair sinyallerin basitçe manipüle edilebildiği bir bilgi ortamında doğru yolu bulmanın gazeteciler de dahil herkes için ne kadar kafa karıştırıcı ve sinir bozucu olabileceğini gösteriyor.
Güven toplumun temeli. Etkileşimi pürüzsüz hale getiren bir etmen olarak insani bağların ve ilişkilerin de püf noktası. Fakat dijital ortamda, günlük yaşamda varsaydığımız güvenle iş görmeye çalışmanın tehlikeli olduğunu belirtmek gerek.
Bir videoyu retweet eden tüm Twitter kullanıcılarının organik olarak çoğaldıklarını varsayarsanız 
bu ortamda oyuna gelirsiniz. Bir ürüne yapılan yorumların hepsinin gerçek müşterilerden geldiğine inanıyorsanız paranızı israf edersiniz. Haber akışınızda yer alanların en çok görmeniz gereken haberlerin tarafsız bir derlemesini yansıttığına inanıyorsanız en nihayetinde yanlış bilgilendirilmiş olacaksınız. 
Bu gerçeği bilmek hepimiz için önemli fakat gazeteciler için daha da elzem. Dikkatimizi çekerek öne sürdükleri iletileri yaygınlaştırmamız için bizi kandırmaya çalışan, devletler ve benzeri başka kuvvetli yapıların iradesinin önünde diz çökmemiz için her yolu deneyen koordineli bir biçimde hazırlanmış ve iyi fonlanmış kampanyaların hedefindeyiz.
İyi haberse bunun araştırma için bir fırsat ve aynı zamanda bir çeşit zorunluluk yaratıyor olması. 
Okumuş olduğunuz bu yazıda , alanında uzman gazeteciler ile araştırmacıların bilgi ve deneyimlerinden yola çıkarak dijital medya manipülasyonu, dezenformasyon ve bilgi kirliliği yaratmaya yönelik bilgi operasyonlarında nasıl araştırma yürütüle bilineceği konusunda bir rehber olması için yazıldı.

Karmaşık ve sürekli değişime maruz kalan bir bilgi ekosisteminin içerisinde faaliyet gösteriyoruz. Bu durum sürekli gelişime muhtaç bir biçimde varsayımlarımızı teste tabi tuttuğumuz, hasımlarımızın hareketlerini sezerek takip ettiğimiz ve bunları yaparken de en iyi açık kaynak araştırma teknikleriyle geleneksel habercilik tekniklerini harmanladığımız bir yaklaşım gerektiriyor. Dijital ve veri güdümlü dünyamızdaki açıklar, gazetecilerin ele alınan içeriğin her bir noktasını sorgulama ve tetkik etmesini gerekli kılarken, bu durum becerilerimizi kullanarak halkı doğru ve güvenilir bilgiye ulaştırmamızın da şart olduğunu hatırlatıyor. Bu açıklar aynı zamanda, kötücül aktörlere ve bizi sömürmek için tasarlanan kampanyalara farkında olmadan nasıl körükleyebildiğimiz ve bir konu hakkında kanıt olmadığında bile aceleyle nasıl devletlerin içindeki aktörleri suçlayabildiğimiz konusunda bizleri düşünmeye davet ediyor.

Bu yazının amacı, araştırmalarımızı etkin ve sorumlu bir biçimde yapabilmemiz için bizleri gereken beceri ve tekniklerle donatmak. Bu yazı aynı zamanda bizlere halkı aydınlatacak kalifiye işler çıkarılabilmemize ön ayak olan, onların kötücül aktörleri ortaya sermesine fırsat tanıyan ve bilgi ortamımızı geliştirmeye katkıda bulunabilecek temel teorik bilgiyi, bağlamı ve düşünce yapısını sunuyor. Fakat anlaşılması gereken ilk şey şu ki, pratik bilgi ve araçlar eğer siz doğru bir düşünce yapısıyla işe yaklaşmazsanız hiçbir işe yaramaz.

Bu, dijital ortamdaki her şeyin üzerinde oynanabilir ve manipüle edilebilir olduğunu anlamanın yanı sıra bunu yapmaya istekli birçok birey ve oluşumun var olduğunu da kabul etmekten geçiyor. 

Bu ortamın güzelliği ise her zaman olmasa da çoğunlukla veri, etkileşim, bağlantılar ve benzeri dijital kırıntılar üzerinden takibin mümkün olması. Nereye ve nasıl bakacağınızı biliyorsanız bunları büyük bir kısmına açık kaynaklardan erişilebiliyor.

Dijitali araştırmak, hiçbir şeyi dış görünüşüne göre değerlendirmemekten geçiyor. Bu ise beğeni sayıları, paylaşımlar, retweetler, trafik, ürün yorumları, reklam tıkları gibi ölçülebilir ve veri güdümlü gibi görünen şeylerin kolayca ve sıklıkla manipüle edilebildiğini anlamak demek. 
Bunun yanı sıra dijitali araştırmak, gazetecilerin medya manipülasyonunda ve yanlış bilgi yayma amacıyla yürütülen operasyonlarda bir odak noktası haline gelerek kimi zaman neden hedefe konup saldırıya uğradıklarını ve kimi zamansa neden mezenformasyon ve dezenformasyonun yayılımında anahtar kanallar olarak görüldüklerini kavramayı beraberinde getiriyor. Son olarak dijitali araştırmak güvenilir, doğru bilgi sunduğumuzdan ve yanlışları, manipüle edilmiş içerikleri ya da troll kampanyalarını yaygınlaştırmadığımızdan emin olmak için kendimiz ve çalışma arkadaşlarımızı gereken düşünce yapısı, teknik ve araçlarla donatmaktan ibaret.

Bu düşünce yapısının merkezinde ise dijital araştırma paradoksu yatıyor. Hiçbir şeye güvenmeyerek yola çıkıp araştırma sürecinde neye güvenip neye güvenmememiz gerektiğini açığa çıkarmaya çalışıyoruz. Bu da seslendiğimiz toplulukların can-ı gönülden güvenebileceği çalışmalar ortaya koymamızı sağlıyor.

Bu doğrultuda vaka çalışmalarında sürekli olarak üzerinde durulduğunu görebileceğiniz bazı temel prensipler bulunuyor.

● Karşı taraf gibi düşünün. Bir platform ya da dijital hizmetin her yeni özelliği bir şekilde istismar edilebilir. Kendinizi ideolojik, siyasi, finansal veya başka nedenlerle bu alanı manipüle etmeye çalışan birinin yerine koymak tam da bu yüzden önemli. Dijital içerik ve iletilere baktığınızda, gönderinin ortaya çıkışı ile yayılmasının ardındaki motivasyonları da düşünmeniz gerekiyor. Ayrıca dijital ortamda kullanıcıların dikkatini çekerek ekmeğini çıkaran ve bu noktada kendini sürekli olarak geliştirmek zorunda olan kötücül aktörlerin, dijital pazarlamacıların ve diğerlerinin kullandığı en yeni tekniklerden de haberdar olmak son derece önemli.

● Aktörler, içerikler, davranışlar ve ağlara odaklanın. Amacımız aktör, içerik ve davranışları inceleyerek bunların belirli bir ağda bir ahenk içerisinde nasıl hareket edebildiklerini ortaya koymak olmalı. Bu dört noktayı birbiriyle kıyaslayıp karşılaştırırsanız gördüğünüz şeyi anlamlandırmaya başlayabilirsiniz. Kitaptaki birçok bölümde ve vaka çalışmasında da görebileceğiniz üzere izlenen en temel yaklaşım, küçük bir içerikten veya internet sitesi gibi bir oluşumdan yola çıkarak bunların etrafında sergilenen davranışları ve benzeri bağlantıları inceleyip içeriğin geliştirildiği o daha geniş ağı tespit etmek için söz konusu içeriğin üzerine gitmek. Böylesi bir çalışma içeriğin ve içeriği dile getiren aktörlerin farklı platformlar ve kimi zaman da farklı diller arasındaki akışını araştırmayı içerebilir.

● Takip edin ve toplayın. Medya manipülasyonu ile dezenformasyonu tespit edebilmenin en iyi yolu bunları her an arıyor olmaktan geçiyor. Şüpheli paylaşımların muhatabı olan aktörler, konular ve farklı alanlardan toplulukları sürekli olarak takip etmek ve bunların izini sürmek şart. Bulduklarınızı ister Excel tablolar, ister ekran görüntülerinin bulunduğu klasörlerde, isterseniz ücretli araçlarda bir şekilde saklayın ve düzenleyin.

● Atıfta bulunurken dikkatli olun. Belirli bir hesabın, içeriğin ya da yanlış bilgi yaymaya yönelik daha geniş kapsamlı bir bilgi operasyonun arkasında kimin olduğunu kesin olarak söylemek bazen imkansız olabiliyor. Bunun nedenlerinden biri, farklı motivasyonlarla hareket eden aktörlerin benzer şekillerde davranabiliyor ve bu bağlamda aynı türde içerikleri üretebiliyor ya da yayabiliyor olmaları. Veri ve kaynağa erişim konusunda sıradan bir kullanıcıdan çok daha fazla imkana sahip olan platformlar bile bir içeriği bir aktöre atfederken hata yapabiliyor. Çoğu zaman en başarılı ve en ikna edici kanıt, dijital bir bulguyu içerideki bir kaynaktan gelen bilgi ile harmanlayan kanıt oluyor. Yani çevrimiçi ile geleneksel araştırmacı gazeteciliğin ideal bir birleşimi. Ancak bunu sağlamak devletlerin içindeki aktörler ve diğerlerinin kendilerini geliştirmeleri ve izlerini gizlemek için yeni yollar keşfetmeleriyle giderek zorlaşıyor. Bir şeyi birilerine atfetmek zor. Öte yandan bu noktada yapılacak en ufak bir hata, o ana kadar yapılan bütün o özverili çalışmayı baltalayacaktır.